Sprawozdanie ze spotkania z mgr. Szymonem Paciorkowskim

Dnia 13 stycznia 2015 roku odbyło się spotkanie z mgr. Szymonem Paciorkowskim, doktorantem w Katedrze Prawa Rzymskiego i Historii Prawa Sądowego.
Spotkanie dotyczyło tematyki rozprawy doktorskiej, którą przygotowuje mgr Paciorkowski, tj. problematyki trwałości małżeństwa i rozwodów w byłej dzielnicy pruskiej II RP. Za materiał źródłowy do pracy służą akta Sądu Okręgowego w Poznaniu. Akta te zgromadzone są w archiwum sądu, gdzie zgrupowano je według rodzajów spraw (sygnatur). Wśród nich zachowało się ok. 1400 akt spraw rozwodowych.
Prelegent opowiedział o metodologii swojej pracy, tzn. w jaki sposób wyszukiwał wyroki i pod jakim kątem je analizował. Ponadto zaprezentował zdjęcia przedstawiające akta, a wśród nich pozwy, wyroki, uzasadnienia, zarządzenia, zwrotnie potwierdzenia odbioru (które stanowiły, jak obecnie, dużą część akt), opinie biegłych, czy też protokoły rozpraw. Akta różnią się w porównaniu do współczesnych. Protokoły rozpraw pisane były odręcznie (ewentualnie przepisywane były maszynowo), wyroki i uzasadnienia były krótkie.
Temat rozwodów w II RP okazał się wyjątkowo interesujący. Należy zauważyć, że analiza wyroków nie jest wyłącznie pracą archiwistyczną. Pojawia się mnóstwo ciekawych zagadnień związanych z prawem materialnym, procesowym i ustrojowym. Co ciekawe, na terenie byłej dzielnicy pruskiej do roku 1933 sądy polskie orzekały na podstawie niemieckich przepisów proceduralnych (stosując oficjalne tłumaczenie). Po tej dacie w życie wszedł polski Kodeks postępowania cywilnego, który ujednolicił proces cywilny w całym kraju. Jeszcze ciekawsza jest kwestia małżeńskiego prawa materialnego, które było zróżnicowane na obszarach byłych zaborów. Po uzyskaniu niepodległości w Polsce nadal obowiązywały ustawy uchwalone przez zaborców oraz w Królestwie Polskim – prawo niemieckie, rosyjskie, austriackie, francuskie oraz węgierskie. Zatem w przypadku postępowań sądowych, które powiązane były z różnymi obszarami II RP (np. różne miejsce zamieszkania małżonków) konieczne było zastosowanie przez sąd przepisów ustawy – Prawo prywatne międzydzielnicowe z 1926 roku.
Inne niż obecnie były przyczyny rozwodu, a wśród nich np. nastawanie na życie małżonka, czyny nierządne sprzeczne z naturą, czy też złośliwe opuszczenie.
Postępowanie rozwodowe trwało krócej niż dziś, co wynika przede wszystkim z tego, że sądy nie orzekały w wyroku rozwodowym o podziale majątku oraz o opiece nad dziećmi. Prelegent zwrócił uwagę na interesujące praktyki stosowane w sądach w celu przyspieszenia procedowania – np. aby uzyskać szybciej wyrok rozwodowy strony wskazywały jako przyczynę cudzołóstwo, a następnie na rozprawie powoływały fikcyjnego świadka, który to potwierdzał i tym sposobem unikano konieczności przeprowadzania dalszego postępowania dowodowego.
Analiza wyroków jest ciekawa również z punktu widzenia socjologii, czy psychologii. Na tym tle warto prześledzić opinie biegłych powoływanych w sprawach. Ponadto z wyroków wyłania się barwny obraz życia w tamtych czasach.